امروز پنج شنبه, 07 خرداد 1394 - Thu 05 28 2015

منو

سيره ي خانه داري و اجتماعي حضرت فاطمه (س)

سمیه كاكائی*

فریبا شجاعی**  

 

چكیده

حضرت فاطمه (س) نمونه ترين زن نمونه ي جهان اسلام است. نمونه بودن حضرت یك شعار و زائیده ی تعصب دینی و مذهبی نیست بلكه تاریخ و سیره ی زندگانی حضرت (س) سندی واقعی بر تمایز شخصیت حضرت فاطمه (س) با دیگر زنان جهان اسلام است. شخصیت حضرت فاطمه (س) یك بُعدی و منحصر در برهه ی زمانی صدر اسلام نیست بلكه همچنان بعد از قرن ها، هنوز هم ابعاد گوناگون شخصیت وجودی ایشان مورد بحث و بررسی است. یكی از این ابعاد، پرداختن به وظایف خانه داری و در كنار آن پرداختن به امور اجتماعی و حضور در عرصه های اجتماعی است. در این تحقیق سعی شده است تا با مطالعه ی روایی و تاریخی زندگانی حضرت فاطمه (س)، نشان داده شود كه حضرت نه تنها وظایف خانه داری یك زن را به نحو احسن انجام داده بلكه این وظیفه او را منزوی نساخته، در اجتماع هم حضور فعال داشته و رفتارهای هدفدار اجتماعی وی خاصّه با جهت گیری حفظ اسلام، امامت و ولایت تصدیق كننده ی این مطلب است. در نهایت این تحقیق در صدد بیان این مطلب است كه هماهنگی  و توازن در انجام وظایف، موقعیت شناسی و در نتیجه ظهور رفتارهای متناسب از حضرت را به عنوان ویژگی مهم و بارز رفتاری آن حضرت به اثبات برساند و ایشان را به عنوان الگو و اسوه اي شايسته به زنان مسلمانان معرفی کند.

 

كلید واژه ها: حضرت فاطمه (س)، خانه داری، وظایف اجتماعی    

 

 

* كارشناس ارشد الهیات، علوم قرآن و حدیث، 09181282060                                 این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

**كارشناس ارشد الهیات، علوم قرآن و حدیث، 09363870525                               این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

مقدمه

     زنان در جوامع امروزی، همواره مواجه با مكاتب افراطی غربی همچون فمنیسم و سبك های زندگی برآمده از مُدرنیته غرب هستند. این مطلب، نیاز انسان را به الگوهائی كه خارج ازافراط و تفریط و در چارچوب حفظ حرمت ها و ارزش ها و در نهایت تضمن كننده سلامت خانواده و جوامع باشد،  دو چندان می نماید. از دیدگاه اسلام، كانون خانه و خانواده مقدس ترین مكان برای رشد انسان ها و مكتب تربیتی برای اداره امور اجتماعی به حساب می آید. كسانی كه در این آموزشگاه با اصول صحیح انسانی تربیت گردند بدون تردید در اصلاح خود و جامعه خود می توانند نقش اساسی داشته باشند. در این میان نقش مادر، در رشد و تكامل تربیت شدگان اعضای خانواده، فوق العاده بیشتر است. زن به همان میزان که در خانواده نقش دارد و مادری و همسری را به خوبی ایفا می کند باید در جامعه هم به خوبی بدرخشد. حضرت فاطمه (س) بین وظایف خانوادگی و حضور در عرصه‌های اجتماعی به خوبی توازن برقرار كردند. هیچ بعدی از شخصیت انسانی و الهی ایشان فدای بعد دیگر نمی‌شود. بنابراین ابعاد فكری و زندگیش باید كاملاً شناخته شود و پیروان ایشان باید بدانند كه زنان نمونه در مسائل تربیتی و امور زندگی از چه شیوه هایی استفاده می كنند. فاطمه (س) از كسانی نبود كه خانه داری را كاری كوچك شمرد. او می دانست كه خانه سنگر است و همانند یك نهاد اجتماعی گرانقدر است و بدین سان، همّ خود را در خانه داری نهاد و اداره و مدیریت آن و نیز تربیت فرزندان را در آن به وجهی نیكو پذیرا شد. حضرت فاطمه (س) فقط یك زن خانه دار نبودند، بلکه در كنار وظایف خانه داری خویش، همواره حضور اجتماعی مؤثر با حفظ شئونات اسلامی در بیرون از منزل داشته اند. حضرت فاطمه (س) زندگی خانوادگی را با جامعه و بالعكس زندگی اجتماعی را با وظایف خانوادگی عجین نموده و تجمیع و توازن بین آن دو را به عنوان یك زن نمونه در اسلام معنا بخشید. دراین تحقیق ابتدا در مورد خانه داری ایشان در سه بخش بحث می شود و در ادامه به قسمت دوم یعنی بررسی وظایف اجتماعی می پردازیم.

 

قسمت اول : خانه داری

     خانواده، هسته اولیه شکل گیری جامعه و مهم ترین نهاد آن می باشد. آینده هر جامعه در گرو بالندگی و قوام تک تک خانواده های آن است. از نگاهی دیگر خانواده سنگ بنای جامعه و موجب موفقیت و نقش آفرینی جامعه است. از این رو باید به آن چه قوام و استحکام خانواده منحصر به آن است، توجه ویژه ای نمود و راهکارهای مؤثر در آن را مورد توجه قرار داده، تا خانواده در پرتو شناخت و به کارگیری آن ها بتواند به ایفای نقش خود بپردازد. مهم ترین راه شناسایی و کشف این راهکارها، تأمل و تمرکز بر خانواده های نمونه و الگوهای موفق در این زمینه است. بی تردید سیره خانوادگی معصومین به عنوان انسان های کامل و الگوهای برتر، می تواند مطمئن ترین شاخص در این عرصه باشد و در این میان سیره خانوادگی حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه(س) می تواند منبعی مطمئن برای شناسایی و کشف این راهکارها باشد. در ابتدای این بخش به بررسی همسرداری حضرت فاطمه(س) به عنوان الگوی برتر، سپس تربیت فرزند آن بانوی بزرگوار و در آخر این بخش به بررسی سر و سامان دادن به امور خانه می پردازیم.

بخش اول: همسرداری

 فراست و کاردانی در تدبیر منزل و رفتار با همسر، می‌تواند از تعیین‌کننده ‌ترین عوامل موفقیت در آیین همسرداری به حساب آید. اصول مهم همسرداری فاطمه (س) عبارتنداز:

1- یار و یاور برای شو هر در اطاعت از فرامین ا لهی

    اولین ویژگی حضرت فاطمه(س) این بود که آن بزرگوار بهترین یار و یاور شوهرش علی (ع) در اجرای فرامین الهی بود. مدتی از زندگی مشترک ایشان می گذشت، پیامبر اکرم (ص) جویای احوال ایشان می شود، از امیرالمومنین می پرسد: علی جان همسرت را چگونه یافته ای؟ ایشان می گوید:« نعم العون علی طاعه الله؛ عجب همکار خوبی در اطاعت خداست».(مجلسی، 1403: ج43، ص117) و این موضوع بدان معنی است که اولاً: زن وشوهر باید از یکدیگر به نیکی یاد نمایند و از شکوه نمودن علیه یکدیگر در نزد دیگران جداً بپرهیزند. ثانیاً: از این روایت استفاده می شود که معیار همسر نمونه بودن، آن است زن یار و یاور شوهر در اطاعت از فرامین الهی باشد و زن و شوهر همدیگر را نه بر اثم وعدوان، بلکه بر برّ و تقوا یاری کنند.

2- فرمان پذیری و رعایت حق مدیریت شوهر در خانه

    خانواده یک واحد کوچک اجتماعی است و همانند یک اجتماع بزرگ باید سرپرست و رهبر واحدی داشته باشد، زیرا رهبری و سرپرستی دسته جمعی که زن و مرد مشترکاً به عهده بگیرند مفهومی ندارد. در نتیجه مرد یا زن یکی باید رئیس خانواده و دیگری معاون و تحت نظر او باشد.

در سوره احزاب خداوند متعال خطاب به زنان پیغمبر می فرماید: «وَ مَن یقْنُتْ مِنكُنَّ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صَلِحًا نُّؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَینْ‏ِ وَ أَعْتَدْنَا لهََا رِزْقًا كَرِیمًا»(احزاب، 31)؛ و هر كس از شما خدا و فرستاده‏اش را فرمان بَرَد و كار شایسته كند، پاداشش را دو چندان مى‏دهیم و برایش روزىِ نیكو فراهم خواهیم ساخت‏. 

راغب اصفهانی در معنای قانت در مفردات می گوید: یقْنُتْ  از ماده قنوت به معنی اطاعت توام با خضوع و ادب است.( راغب اصفهانى، 1412: ج1، ص 685) در این آیه شریفه به همسران پیامبر دستور می دهد که ازپیامبر اکرم(ص) اطاعت کنند، که تلویحاً می فهماند زنان دیگر نیز باید مطیع خدا و شوهر خویش باشند.

فاطمه (س) مطیع همسر خویش بود و در پی رضایت او گام برمی داشت. این جریان که در زیر نقل می شود حاکی از کمال اطاعت شوهر است حتی در حساسترین مواقع ناراحتی که آن بانوی مقدس داشتند؛ حضرت فاطمه در اثر آزار و اذیتی که در قضیه جانشینی پیامبر به ایشان وارد گردید از رفتار و موضع گیری برخی از شخصیت ها به شدت ناراحت بود. هنگامی که در بستر بیماری افتاد راضی به عیادت آنها وملاقات با آنها نبود تا اینکه به امیرالمومنین متوسل شدند. وقتی حضرت علی (ع) درخواست ملاقات آنها را مطرح کرد، حضرت زهرا این گونه خواسته همسر را بر خواسته ی خود مقدم می دارد:«البیت بیتک و المره زوجتک إفعل ما تشاء؛ علی جان! خانه، خانه توست و من همسر تو هستم، هر آنچه می خواهی انجام بده».(طبری،1363: ج1، ص13)

3 ـ محبت و احترام نسبت به همسر:

     "حانیه" یعنی مهربان نسبت به همسر و فرزندان از القاب دخت گرامی رسول اکرم است. (مجلسی،1403: ج43، ص17) یکی از رموز موفقیت در زندگی مشترک این است که در پاره‌ای از مسائل جزئی، فراست و دقت نظر اعمال شود. برای مثال صدا کردن همسر، یک امر بسیار روزمره در زندگی خانوادگی است، در صورتی‌که خطاب به همسر، احترام‌آمیز باشد، پژواکی از محبت و صمیمیت را درپی‌خواهد داشت. وجود مبارک علی(ع) و فاطمه(س) در رعایت این نکته نیز، الگو و سرمشق بوده‌اند. آن بانوی بزرگوار، نام همسر خود را با احترام یاد می‌کرد. گاهی وی را با کنیه "ابالحسن" می‌خواند و گاهی با یاد قرابت نسبی "یا ابن عم" وی را ندا می‌داد. از امام علی (ع) روایت شده که فرمود: به خدا سوگند! من هرگز زهرا را به خشم نیاوردم و او را به کاری مجبور نساختم تا این که مرا در فراقش گرفتار ساخت و متقابلا او نیز مرا خشمگین نساخت و هیچ وقت نافرمانی نکرد و هرگاه من با او دیدار می کردم، غمها و غصه هایم از دلم برطرف می شد. این حدیث از عشق و علاقه شدید متقابل دو همسر حکایت می کند که در طول زندگی آنان نه تنها کوچکترین اختلافی پیش نیامده است، بلکه مشکلات خارجی و اجتماعی با دیدار محبت آمیز مرتفع می گردید. (بابازاده، 1380: ص 86).

4- توجه به محدودیت ها و تعدیل انتظارات

    در زندگی مشترک، توجه به ظرایف روان‌شناختی که مربوط به روحیه‌ی مردانه یا زنانه است، در رأس مهمترین عوامل مؤثر در استحکام خانواده قرار دارد. در زندگی مشترک معمولاً اگر تقاضایی از سوی زنی در برابر همسرش مطرح شود و شوهر قادر بر پاسخ نباشد ، نوع خاصی از احساس سرشکستگی را در خود خواهد یافت و این واقعیت روح او را خواهد آزرد.

در عبارتی از زیارتنامه فاطمه زهرا(س) آمده است که او را هم پیمان با زهد و انقطاع از دنیا معرفی می کند. هنگامی که فشار اقتصادی حاکم بر جامعه آن روز بر خانواده سنگینی می کرد فاطمه (س) بود که با آرامش خاطری شگفت از شوهرش حمایت می نمود و می فرمود: "پدرم رسول خدا مرا نهی کرده که از تو چیزی بخواهم، می فرمود: اگر چیزی برای تو آورد بپذیر وگرنه مبادا از او چیزی خواهش نمایی.(مجلسی، 1403: ج 43، ص31). از جمله رفتارهای آموزنده فاطمه ( س ) در برخورد با علی ( ع ) آن بود که هیچ گاه شوهرش علی ( ع ) را به خاطر فقر و مشکلات اقتصادی که همواره با آن دست به گریبان بود، سرزنش ننمود.

5- آرایش و زینت برای همسر:

     رسیدگی به وضع ظاهری به خاطر همسر از اصول زندگی یک زن و مرد مسلمان است و در زندگی علی (ع) و زهرا (س) نیز این اصل به خوبی وجود داشت. نقل است پیامبر برای شب عروسی حضرت زهرا (س) دستور داد عطرهایی خوشبو تهیه کنند و زهرا (س) نیز در داخل خانه دائماً معطر بودند.

 

 

بخش دوم: تربیت فرزند

     برنامه تربیتی حضرت زهرا(س) همان برنامه هایی بود که در قرآن کریم و احادیث پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) وارد شده است، اما همان جزئیاتی که در مورد ایشان نقل شده، می تواند تا حدی ما را به نحوه ی تربیت این بانو راهنمایی کند. در این جا سعی می شود با توجه به احادیث و روایات معتبر، شیوه تربیتی ایشان مورد بررسی قرار گیرد.

1- انتخاب بهترین نام ها برای فرزندان خود

     یکی از وظایف اولیه والدین در برابر فرزندان خود و یکی از هدیه های ماندگار والدین به فرزند انتخاب نام نیکو و ارزشی برای آنهاست. اسم گذاری گرچه به ظاهر مساله مهمی نمی نماید، اما بايد گفت كه اسم به فرزند شخصیت می بخشد، اسم معرف مسمی است و او را در جامعه متمایل به هم نامان خود معرفی می نماید. معنی اسم روی فرزند ناخودآگاه اثر روانی دارد، بچه وقتی احساس می کند به نام او احترام می گذارند و نامش را محترم می شمارند احساس شخصیت می کند. پیروی از اسوه های انسانیت در همه مراحل و شئونات زندگی سفارش شده است. چرا که اقتدای به خوبان زندگی را پر از خیر و خوبی می سازد و غذای روحی و کمالات انسانی را به سرعت در انسان احیاء می گرداند. از جمله سفارش شده است نام کودکان بر اساس نام ناموران صالح و شایسته انتخاب گردد که این امر علاوه بر آثار مثبت روانی برای کودکان نوعی احیاء و بزرگداشت نام زنان و مردان صالح روزگار است.

حضرت فاطمه زهرا (س) در این خصوص دقت و حساسیتی خاص داشت و نام فرزندان خود را از طریق هدایت گری های پیامبر اکرم (ص) انتخاب می نمود. نامهایی که حتی در معنای لفظی نیز زیبایی و ملاحت دارند مانند حسن و حسین، زینب (سلام اللَّه علیهم اجمعین).

 در یکی از روایات نام حضرت زهرا (س) به عنوان نام با برکت معرفی شده که از خانه و خانواده، فقرزدائی می کند.

همچنين در روايت آمده است:«قال الامام الکاظم علیه السلام: لا یدخل الفقر بیتا فیه اسم محمد او احمد او علی او الحسن او الحسین او جعفر او طالب او عبدالله او فاطمه من النساء». امام کاظم (ع) می فرمایند: در خانه ای که نام محمد یا احمد یا علی یا حسن و حسین یا جعفر یا طالب یا عبدالله یا فاطمه باشد فقر وارد نمی شود. (صادقی اردستانی،1376: ص42)

2- محبت به فرزند:

     دانشمندان علوم تربیتی می گویند: كودكان در تمام دوران كودكی به محبت و اظهار علاقه نیازمندند. كودك می خواهد پدرومادر او را دوست داشته باشند و نسبت به اواظهار علاقه كنند. كودك چندان توجهی به لباس، خوراك و محل زندگی ندارد اما به این موضوع توجه دارد كه آیا او را دوست دارند یا نه؟ رسول خدا (ص) می فرماید: بچه ها را دوست بدارید و به آنها رحم کنید هرگاه به ایشان وعده ای دادید وفا کنید آنها می پندارند که شما روزی آن ها را می دهید.(خسروی، 1377: ج1،ص284).
   درس محبت در خانه حضرت زهرا سلام اللّه علیها بطور كامل ارائه می شد و آن حضرت كه خود ازسرچشمه محبت وعطوفت رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم سیراب شده و قلبش كانون محبت به همسرو فرزندانش بود در این جهت نیز وظیفه مادری خود را به بهترین شكل انجام می داد.
      سلمان فارسی می گوید: روزی حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه علیها را دیدم، كه مشغول آسیاب كردن غله است. فرزندش حسین علیه السلام به گریه افتاد و بی تابی می كرد.عرض كردم : برای كمك به شما، غله را آسیاب كنم یا بچه را آرام نمایم؟ حضرت فرمود: من به آرام كردن فرزند اولی هستم. شما آسیاب را بچرخانید. از جمله مسائلی که کمال علاقه حضرت را به فرزندانش نشان می دهد، جریان وصیت آن بانو است که به علی (ع) فرمود: یک شبانه روز با زن خود بسر ببر و یک شبانه روز با فرزندان من، مبادا بر سر آنها داد بکشی زیرا آنها یتیم شده اند.(مجلسی،1403: ج43، ص178).

3- همبازی با فرزندان

     علیرغم اینکه ظهور اسلام در محیطی کاملاً بی فرهنگ و دور از تمدن بود، اما برنامه و شیوه های ارائه شده از طرف اولیای دین، همیشه با انسانها از هر تمدن و فرهنگی سازگار است. از جمله مواردی که در شیوه تربیت حضرت زهرا (س) جایگاه خاصی داشت، تحرک و بازی کودکان بود. این فعالیت و تکاپو بقدری برای سلامتی و رشد مناسب کودک، ضروری است که حتی برای تشویق آنها به تحرک و بازی، بزرگترها نیز باید تن به بازی و جست و خیز بدهند. حضرت علی (ع) و فاطمه زهرا (س) در خانه به بازی بچه ها توجه کافی مبذول می داشتند و همین امر، موجب شادابی و نشاط روزافزون آنها می شد. نباید فراموش کرد که تحرک و بازی، اقتضای طبیعت و سن کودک است و پدر و مادر وی وظیفه دارند شرایط و لوازم این مهم را برای کودکان خود فراهم سازند. حضرت فاطمه (س) از همان کودکی با فرزندانش همبازی می شد، و به این نکته نیز توجه داشت که در بازی، نوع الفاظ و حرکات مادر، سرمشق کودک، قرار می گیرد.

حضرت زهرا (سلام اللّه علیها) به این نكات ظریف توجه داشت. نقل شده فاطمه (سلام اللّه علیها) فرزندش حسن (ع) را روی دست می گرفت و بالا می انداخت و حركت می داد و می فرمود:
                           "اشبه أباك یاحسن            واخلع عن الحق الرّسن

                                 
                           واعبد الهاً ذامنن                  ولاتوال ذا الاحن "

"ای حسن، نظیر پدرت باش و ریسمان ظلم از حق دور كن، و خداوندی را كه صاحب نعمت هاست پرستش كن و با افراد تیره دل دوست مباش".

فاطمه (سلام اللّه علیها)، با حسین (علیه السلام) نیز بازی می کرد. و با شادمان كردن او می فرمود:
                          "انت شبیه بأبی                 لست شبیهاً بعلی "

"تو همانند پدرم هستی، و شبیه علی نیستی". (خسروی، 1377: ج1، ص292). این شعرها حاکی از کمال عاطفه مادری به همراه مضامین عالی اعتقادی و دلالت و راهنمائی در مسائل زندگی است.

 

4- گاهی بخشی به فرزندان:

     حضرت زهرا (سلام اللّه علیها) از همان آغاز كودكی فرزندانش، عبادت خدای تعالی را در روح و روان آنها تثبیت كرد و خوی پرستش خدای یكتا را در فطرت لطیف آنها سرشت و از همان آغاز به آنها علم آموخت و آنها را برای كسب معارف و تشویق در فراگیری، آماده می كرد. به عنوان مثال به فرزندش حسن (ع) كه هفت ساله بود می فرمود: «به مسجد برو، آنچه را از پیامبر شنیدی فراگیر و نزد من بیا و برای من بازگو كن».(محمدی اشتهاردی، 1373: ص64).

5- ارج نهادن فرزندان به حق و حقوق دیگران

      یکی از مطالبی که باید همواره مورد توجه و دقت پدر، مادر و سایر مربیان قرار گیرد این است که مراقب کودک باشند که از حق خودش تجاوز نکند و حقوق دیگران را نیز محترم بداند. کودک باید منظم باشد. باید نظم در زندگی را به او یاد داد. باید چنان تربیت شود که نه از گرفتن حقش عاجز باشد و نه حقوق دیگران را پایمال کند.«لا تَظلمون و لا تُظلمون»(بقره، 279). البته شالوده ی این صفت در خانه و به دست پدر و مادر ریخته می شود. پدر و مادر باید نسبت به تمام کودکانشان یکسان رفتار کنند، هیچیک را بر دیگری مقدم ندارند. بین پسر، دختر، کوچک، بزرگ و زشت، زیبا، خوش فهم و بد فهم فرق نگذارند. حتی در مورد اظهار محبت و علاقه هم با همه آنان یک جور رفتار کنند تا حس حسد و کینه توزی در بین شان بوجود نیاید. اگر کودک دید در خانه ی خودشان کاملاً حقوق افراد مراعات می شود، می فهمد که در اجتماع هم باید حقوق افراد را محترم شمرد. اما اگر در خانه هرج و مرج بود و حقوق افراد مراعات نشد، خوی سرکشی و تجاوز در کودک تقویت می شود. اجرای محبت به صورت عادلانه در بین فرزندان مبادا بی جهت اختصاص به یکی از فرزندان داشته باشد زیرا بچه ها در این مسائل بسیار حساس هستند مگر در بعضی از موارد که محبت بیشتر در رابطه با کار بهتر و در ضمن تشویق فرزند دیگر به انجام کار بهتر باشد. این درس تربیتی به طور کامل در خانه ی حضرت زهرا اجرا می شد. به قدری در این باره دقت می شد که حقوق و نظم را در کوچکترین موارد مراعات می کردند. حضرت فاطمه (ع) در پرورش فرزندان عزیز خود طوری رفتار می کرد که همه را از عدالت پروری خویش خشنود می ساخت و با عواطف محبت آمیز مادری تک تک آنان را به این صفت انسانی و اسلامی تشویق می کرد.

     روزی امام حسن با امام حسین در کنار یکدیگر مشغول نوشتن خط بودند و هر یک به دیگری می گفت: خط من بهتر از خط تو است و سرانجام داوری را به مادرشان موکول کردند، ولی آن حضرت برای اینکه دل هیچ کدام را نشکند، از داوری خودداری کرد و موضوع را به امیرالمؤمنین موکول نمود. امیرالمؤمنین این قضیه را به پیامبر خدا و آن حضرت نیز به جبرئیل و به ترتیب، کار داوری به اسرافیل و خدای عالمیان کشیده شد.

     جبرئیل از جانب خدا ابلاغ کرد، که فاطمه (ع) باید بین آن دو داوری کند. آن مادر مهربان و دادگر فرمود: ای فرزندان عزیزم! من دانه های این گردنبند را در میان شما به زمین می ریزم، هرکس بیشتر آنها را بردارد خط او بهتر است. بلافاصله گردنبند را از گردنش باز کرد و دانه های آن را در برابر دو نور دیده اش به زمین ریخت و جبرئیل به امر الهی این منظره زیبا را تماشا می کرد، چون آن نور چشمان زهرا، هر کدام به طور مساوی دانه ها را برداشتند، جبرئیل به امر خدا آن یک دانه باقیمانده را دو قسمت کرد و هر کدام یک نصفه را برداشت و دل هیچکدام شکسته نشد. (مجلسی، 1403: ج ۴۳، ص ۳۰۹)

6- پرورش عبادی

     یکی از محورهای اساسی که حضرت زهرا (س) بدان توجه و تأکید داشتند، بعد پرستش و گرایش فرزندان به انجام تکلیف عبادی و الهی بود. آن حضرت شوق بندگی و خضوع در برابر معبود را از همان دوران کودکی در جان فرزندان خود تقویت نموده و آنان را چنان تربیت کرد که بهترین کارها را عبادت خداوند دانسته و از آن بالاترین لذتها را می بردند. دخت گرامی رسول خدا (ص) بر این مطلب تأکید داشت که بچه ها را از کودکی به انجام تکالیف فراخواند و آنان را به خدا پیوند دهد و بذر محبت و ارتباط با معبود را در کام آنان بیفشاند تا انجام تکلیف برای آنان نه تنها رنج و مشقتی نداشته باشد، بلکه با شوق و اشتیاق به استقبال آن بروند. البته خود الگویی عملی برای فرزندان بودند حسن بصری در مورد عبادت ایشان می گوید: در میان امت اسلام، کسی از فاطمه (ع) عبادت کننده تر وجود نداشت، زیرا فاطمه(س) آنقدر به نماز و عبادت می پرداخت، که پاهای او متورم و آزرده می گردید. (مجلسی، 1403: ج43، ص84). بر این اساس فاطمه (ع) فرزندان خود را حتی به شب زنده داری عادت می داد. البته او شیوه تربیت را به خوبی می دانست و به گونه ای برخورد می کرد که در حد توان و استعداد فرزندان باشد.

    حضرت، در شب بیست و سوم مبارک رمضان کودکان خود را به بیداری و نخفتن وادار می کند. ممکن است کسی تعجب کند که او چگونه بچه ها را به این کار که حتی برای اشخاص بزرگ هم زحمت دارد، فرامی خواند. حضرت در روز، بچه ها را می خوابانید تا کاملاً استراحت کنند و غذای کمتری به آنان می داد تا بدین گونه زمینه و موقعیت بهتر و مطلوب تری از نظر جسمی و روحی برای شب زنده داری داشته باشند. او به حدی در این کار جدی و قاطع بود که نمی گذاشت احدی از اهل خانه خوابش ببرد و می فرمود: "محروم است کسی که از برکات شب قدر محروم بماند."

گویا فاطمه (ع) می خواهد از کودکی در قلب پاک فرزندان خود جمال خدا را به تجلی و جان و زبانشان را به حلاوت و شیرینی عبادت آشنا کند و محبوب راستین را به آنان نشان دهد تا در جوانی جذب جلوه های دروغین نشود. این روش تربیتی فاطمه(ع) به عنوان یک سنت بسیار پسندیده و قابل اجرا در گفتار امامان معصوم (ع) نیز به چشم می خورد. (انصاری، 1372: ص44)

 

 

بخش سوم: سر و سامان دادن به امور خانه

     حضرت فاطمه(س) کدبانویی است مجرب که به تمام وظایف خود در بالاترین حد نیکویی آشناست، مسئولیتش سنگین است. در آن روزگار دشوار، آن هم در دوره فقر خاندان پیامبر(ص)، او باید به امور زیر  در خانه برسد:

- امر سرو سامان دادن امور خانه، آن هم خانه ای که مرکز آمد و رفت است و چند کودک خردسال دارد.

- امر اداره و نظافت فرزندان

- امر پیشه وری و صنعتگری چون پشم ریسی برای کمک به امرار معاش

- امر آسیاب کردن گندم و جو با دستاس

- امر پختن نان و غذا برای خانواده

- امر آب آوردن از بیرون از خانه

هر کدام از اموری که ذکر شد در آن روزگار به آسانی حاصل نمی شد، چنانکه حضرت علی(ع) در مورد خانه داری همسرش می ‏فرماید:

فاطمه(س) با اینکه از محبوبترین افراد نزد رسول خدا(ص) بود، آنقدر با مشک آب کشید و حمل کرد که اثر بند مشک در سینه‏اش نمایان شد، و آنقدر خانه را جارو کرد که لباس‏هایش غبار آلود شد، و آنقدر زیر دیگ آتش افروخت که رنگ لباسش تغییر کرد، زحمات طاقت فرسای او به جایی رسید که به او گفتم: نزد پدرت برو و تقاضای کنیز کن، تا در کارها تو را کمک کند، او نزد پدر رفت، چند نفر از جوانان را در محضر پدر دید، چیزی نگفت و بازگشت، روز بعد صبح شخص رسول خدا(ص) به خانه ما آمد و به فاطمه(س) فرمود: دیروز نزد من آمدی، چه حاجتی داشتی؟ فاطمه(س) از روی شرم چیزی نگفت، ترسیدم پیامبر(ص) برخیزد و برود، عرض کردم: «ای رسول خدا! فاطمه آنقدر آسیاب را گردانده که دست هایش آبله نموده و آنقدر خانه را جارو کرده که لباسش غبار آلود شده، و آنقدر آتش زیر دیگ گذارده، که رنگ لباسش دگرگون شده، به او گفتم: اگر نزد پدر بروی و کنیزی را برای کمک درخواست کنی، بجا است.

پیامبر(ص) فرمود: چیزی را به شما بیاموزم که بهتر از خدمتکار است، آنگاه گفتن ذکر 33 مرتبه «اَلْحَمْدُللَّهِ» و 33 بار «سُبحان اللَّه» و 34 بار «اللَّهُ اکَبر» هنگام خواب را به ما آموخت، فاطمه(س) 3 بار فرمود: «از خدا و رسولش خشنود شدم.»( یزدی، ص43).


قسمت دوم: سیره ی اجتماعی حضرت فاطمه (س)

     تاریخ زندگی حضرت فاطمه (س) نشان می‌دهد که ایشان خانه‌نشین نبودند، بلكه همزمان با وظایف دینی و خانوادگی که در صفحات قبل ذکر شد، به هنگام ضرورت حضوری اثربخش در عرصه های اجتماعی جامعه داشتند و بدین وسیله به تناسب جایگاه خویش در این امور مشارکت داشتند. رشد این جنبه از شخصیت حضرت رابطه مستقیمی با نگاه اسلام و پیامبر اكرم(ص) به زن دارد. در زمانه ای که انسان های جاهلیت دختران خود را زنده به گور می کردند و زنان را فقط وسیله‌ای برای نیازهای خود می‌پنداشتند، پیامبری مبعوث می شود که دخترش را پاره تن خود می داند، او را تکریم می کند، به احترامش قیام می کند و به او لقب «ام ابیها» می دهد. اسلام در نگرش خود به زن، با آفرینش ریحانه نبی، نشان داد که دین جامعی است که زن تحقیر شده در جاهلیت دیروز و غرب‏زده امروز را نه تنها باور ندارد، بلکه تقبیح می‏کند و الگوی ایده‏آل زن مسلمان را فاطمه (س) می‏داند تا بهانه برای هیچ زن مسلمانی باقی نماند که ما اسوه و الگویی نداشتیم تا با تمسّک به او بتوانیم انحراف و باطل را تشخیص دهیم و یا به خود اجازه دهیم که وارد عرصه‏های مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی شویم. نگاه انسانی به شخصیت زن سبب پرورش ویژگی‌ اعتماد به نفس اجتماعی و رشد درجات معنوی اجتماعی درحضرت فاطمه(س) شد. آن حضرت تعلیم یافته پیامبر (ص) بود ودر جنبه های اجتماعی از پدر دروس بسیاری آموخت: درس اخلاق، رفتار اجتماعی، مواسات و مساوات و از همه مهم تر درس ایثار، درس وظیفه مندی در برابر افتادگان و محرومان، کمک به اسراء و ایتام به مسکینان، یتیم داری و سرپرستی و کفالت آنان، خوش رفتاری با بردگان و زیردستان، خدمت به مردم حتی به بهای قبول رنج برای خود. (قائمی، 1371: ص 88). آنچه كه به عنوان رفتارهای اجتماعی از حضرت فاطمه (س ) مشاهده شده است رابطه مستقیمی با جایگاه و منزلت ایشان دارد. سه منزلت اصلی كه در سیره ی اجتماعی حضرت فاطمه (س) مؤثر دانسته اند، عبارتند از:

 - برخورداری از سرشت پاك؛

- تعلق به خاندانی برگزیده؛

- شهروندی جامعه ی اسلامی. (الویری، 1388: ص11)

این سه مؤلفه، خط مشی فاطمه (س) را در جامعه تعيين می كند. آن حضرت در مواقع ضرورت در جامعه حضور می یابد امّا نه حضوری عادی و منفعل، بلكه حضوری كه همراه با ویژگیهای زیر بود؛

یك. احساس مسئولیت و تعهد در قبال جامعه

دو. موقعیت شناسی

سه. رعایت آداب دینی در روابط اجتماعی

چهار. حضور مؤثر و فعال با جهت گیری حفظ اسلام، امامت و ولایت؛

یك. احساس مسئولیت در قبال جامعه:

احساس تعهد و مسئولیت حضرت فاطمه (س) در رابطه با خدا و قرآن ایجاب مى‏كرد كه او در میان جامعه باشد و هرجا كه احساس مسئولیت كند به تناسب شخصیت و موقعیت خود ایفای نقش كند. این مطلب به خوبی در خطبه فدكیّه قابل ملاحظه است. ایشان در خطبه تاریخی خود وضعیت اجتماعی جامعه را ترسیم كرده و تصویری كامل از وضعیت مسلمانان و یادآوری مشكلات و مفاسد اجتماعی را كه آنها قبل از بعثت پیامبر (ص) درگیرشان بودند، مطرح ساختند. ایشان ضعف اجتماعی مردم را این چنین بیان كرده است:

« مُذْقَةَ الشَّارِبِ، وَ نُهْزَةَ الطَّامِعِ، وَ قُبْسَةَ الْعِجْلانِ، وَ مَوْطِی‏ءَ الْاَقْدامِ: شما محل چشیدن و آشامیدن تشنگان و محل فرصت طمع كاران بودید. و مثل آتشی كه هر كسی از آن چیزی برمیدارد و می برد. و شما محلّ قدم ها بودید.» (تهرانی، 1391: ص85)

دو. موقعیت شناسی:

     موقعیت شناسی به این معنا كه در برخورد با وقایع روی داده چه زمان و در كجا عكس العمل نشان دهد. حضرت فاطمه هم موقعیت ها را به درستی می شناخت، هم برخورد و رفتار صحیحی نشان می داد و هم  مصلحت و آینده نگری را لحاظ می كرد و این تعلیم اسلام و پیامبر (ص) بود.

حضرت فاطمه (س) اهل تطابق با جامعه است، نه تطابق حیوانى كه در آن آدمى، گله‏وار تسلیم جو شرایط جامعه گردد و همگام با دیگران، نیندیشیده به پیش رود. فاطمه (س) اهل فكر است و هدفدار، میداند در چه هنگامى و در چه موردى خود را با جامعه تطابق دهد و در كجا تطابق خود را به صورت مخالفت ابراز دارد. (قائمی، 1371: ص88).

سه. رعایت آداب دینی در روابط اجتماعی:

     حضرت فاطمه(س)  زني معصومه وعابده است، در عين آن که حجاب کامل را رعايت مي‏کرد، حجاب را عامل پرده‏نشيني و انزواي زنان نمي‏دانست، تاريخ و اجتماع مسلمين نظاره گر حضور و تكليف پذيري فاطمه (س) بوده است، آن حضرت وارد جامعه مي شود و به فعاليت هاي اجتماعي مي پردازد. حضور اجتماعی حضرت فاطمه (س) در جامعه با رعایت شئونات حجاب و عفاف، الگویی جاودانه برای زنان مسلمان است که نشان می دهد نه تنها حجاب و عفاف مانعی در برابر حضور اجتماعی زنان نیست بلکه با رعایت آن می توان حضوری اثرگذارتر در جامعه داشت و با هویت انسانی خود، اثربخشی اجتماعی و حتي سیاسی داشت.

     حضور حضرت فاطمه (س) در جامعه حاكي از آن است كه اسلام با اصل حضور زنان در جامعه مخالف نيست بلكه نهي اسلام، حضور همراه با تبرّج و خودنمائي است «وَقَرنَ في بُيوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِلِيَّةِ الأولى؛ و در خانه هاي خود بمانيد و همچون دوران جاهليت نخستين با خودنمائي در ميان مردم ظاهر نشويد.» (جبّاري، 1392: ص 132) حجاب در اسلام به معناي پرده نشيني نيست، بلکه به معناي پوششي معقول براي جلوگيري از فساد، و حفظ کرامت زن است. امّا اينكه حضرت مي فرمايد: « خَيْرٌ لِلنِّسَاءِ أَنْ لَا يَرَيْنَ الرِّجَالَ وَ لَا يَرَاهُنَّ الرِّجَالُ: آن چه براى زنان نيكو است، اينكه (بدون ضرورت) مردان نامحرم را نبينند و نامحرمان نيز او را ننگرند» (حرعاملي،1409ق: ج20، ص232) منظور حضرت، همان حضور با تبرّج و خودنمائي در مواقع عدم ضرورت و ايجاب است.

حجاب و پوشش، نقطه مقابل تبّرج و خودنمائي است و حضرت فاطمه اين اصل را به خوبي رعايت كرده است. در جريان غصب فدك، وضع آمدن حضرت فاطمه (س) براي ايراد خطبه فدكيّه، چنين توصيف شده است:

« مقنعه و چادرش را به سر كرد و با گروهي از ياران و زنان قومش، در حالي كه چادرش گاه به زير پايش مي آمد، بر ابوبكر وارد شد، در حالي كه ابوبكر در جمع گروهي از مهاجران و انصار بود، پرده اي آويختند و فاطمه (س) در پس پرده نشست و ....». (مجلسي، 1403: ص220)

و نيز روايت شده: روزي جابر بن عبدالله انصاري همراه رسول خدا(ص) به سوي خانه فاطمه(س) رهسپار شدند. وقتي که به در خانه رسيدند، پيامبر(ص) اجازه ورود طلبيد. فاطمه(س) اجازه داد، پيامبر(ص) فرمود: شخصي همراه من است، آيا اجازه هست با او وارد خانه شويم؟ فاطمه(س) عرض کرد: «اي رسول خدا «قِناع» (يعني مقنعه و روسري) ندارم.» پيامبر(ص) فرمود: «يا فاطِمَةُ خُذِي فَضْلَ مَلْحَفَتِک فَقِنِعِي بِهِ رأسَکِ؛ اي فاطمه! زيادي لباس بلند روپوش خود را بگير و سرت را با آن بپوشان». حضرت فاطمه(س) همين کار را کرد، آن گاه پيامبر(ص) و جابر، با کسب اجازه وارد خانه شدند. (دشتی، 1379:ص۸۸)

چهار. حضور مؤثر و فعال با جهت گیری حفظ اسلام، امامت و ولایت؛

     فاطمه (س) در حيات اجتماعي خود، اصل را اهتمام به امور مسلمين، دفاع از حق و اسلام قرار داده و در پى رفع استضعاف است، ناچار از خانه بيرون مى‏آمد و به چاره درد مى‏پردازد. حضور در اجتماع و همراهي با رسول اكرم(ص) نكته‌اي است كه از آغاز زندگي ايشان وجود داشته است. دختر رسول خدا مشقات و سختي‌هاي فراواني را براي پا گرفتن دين اسلام متحمل شدند. اين نقش اجتماعي بعد از فوت خديجه(س) همسر پيامبر اسلام و ابوطالب عموي ايشان با شدت و قوت بيشتري دنبال شد. حضرت فاطمه (س) هم در  دوران حيات پيامبر (ص) حضور اجتماعي مؤثر در جامعه مسلمانان داشتند و هم بعد از وفات پيامبر (ص). از مهمترين حضور هاي اجتماعي حضرت در اين دو دوره، يكي حضور در جريان مباهله براي اثبات حقانيت اسلام در زمان حيات پيامبر و ديگري ايراد دو خطبه (خطبه فدكيّه و خطبه در جمع زنان معاجر و انصار) بعد از وفات پيامبر(ص) است. خطبه اوّل را در حال سلامت، در مسجد پيامبر(ص) و با حضور مردان مهاجر و انصار ايراد فرمود، و خطبه دوم را در برابر زنان مهاجر و انصار، در بستر بيمارى، و درون خانه.

     جريان مباهله به اين قرار بود: هنگامي كه نصاراي نجران به مدينه آمدند و احتجاجات رسول خدا (ص) در برابر تعصبات باطل آنان كارساز نيفتاد، رسول خدا (ص) آنها را به مباهله دعوت كرد تا عزيزترين كسان خود را در معرض لعنت و عذاب الهي قرار دهند. آن روز، صحنه امتحان عجيبي براي فاطمه (س) بود؛ زيرا نه تنها خودش، كه عزيزترين نزديكانش، يعني پدرش رسول خدا(ص)، همسرش علي (ع) و دو فرزند دلبندش حسن و حسين عليهما السلام در معرض اين آزمايش الهي بودند. فاطمه (س) با ايمان راسخ به حقانيت مسيرش، دعوت پدر را لبيك گفت و به دنبال رسول خدا از خانه بيرون آمد؛ در حالي كه دو فرزند خردسالش را نيز به همراه داشت. نصاراي نجران وقتي آن چهره هاي پاك و معصوم را ديدند، يقين كردندكه در صورت انجام مباهله، عذاب الهي جز بر خودشان نازل نخواهد شد و از مباهله منصرف گشته، به پرداخت جزيه راضي شدند. در اين جريان، حضور پاك و معصومانه فاطمه (س)، نقش اساسي در اثبات حقانيت دعوت رسول خدا (ص) داشت. (جبّاري، 1392: ص 132-133)

       با وفات پيامبر (ص) فعاليت هاي اجتماعي حضرت وارد مرحله جديدتري شد: مرگ پدر، مظلوم شدن شوهر، از دست رفتن حق فدك، رياست و حكومت بر مردم آنهم نه بر اساس امتيازات معنوي بلكه تنها بر اساس برتري قبيله و بالاتر از همه دگرگوني هائي كه پس از رسول خدا (ص) به فاصله اي اندك در سنّت مسلمانان پديد گرديد همه دست به دست هم دادند و فاطمه (س) را براي ايراد يك سخنراني تاريخي، شيوا، بليغ، گله آميز و هدفدار آماده ساختند؛ در عصر پيغمبر (ص) و صدر اسلام، مسجد تنها مركز دادخواهي بود. هر كس از صاحب قدرتي شكايت داشت، هر كس حقي را از دست داده بود، هر كس از حاكم يا زمام دار، رفتاري دور از سنّت پيغمبر مي ديد، شكوه خود را بر مسلمانان عرضه مي كرد و آنان مكلَّف بودند تاآنجا كه مي توانند او را ياري كنند و حق او را بستانند.(شهيدي، 1391: ص121) آن حضرت براي طرح شكايت در مجمع عمومي (مسجد) رفت در حاليكه جمعي از زنان قريش و خويشاوندش گرد وي را گرفته بودند.

      در خطبه فدك (نخستين خطبه بانوى اسلام بعد از وفات پيامبر (ص)) تمام سخن از توحيد و مبدأ، و معاد، و فلسفه احكام، و حوادث دوران بعثت پيامبر(ص) و بركات وجود او، و مسأله غضب خلافت، و سرنوشت آينده مسلمين است، و اگر مقدارى هم از فدك سخن مى گويد بخاطر نقش مؤثرى است كه اين پشتوانه مالى در امر خلافت و مسائل سياسى اسلام داشت، درست به همان دليل كه دشمنانش براى در مضيقه گذاشتن خاندان پيامبر(ص) و در هم شكستن قدرت آنان، فدك را غصب كردند، او خواهان بازگرداندن آن بود. ولى در خطبه دوّم (خطبه زنان مهاجر و انصار) سخنان او فقط بر محور خلافت و امامت دور مى زند، با آن كه بانوى اسلام مظالم زيادى بر او رفته بود و مناسب بود دادخواهى كند، ولى نه دادخواهى كرد و نه لب به شكايت گشود، هر چه گفت از على(ع) گفت، از خلافت و از مصالح مسلمين گفت. (مكارم شيرازي، 1389: ج1، ص98)

در اين دو خطبه، آن حضرت هيچ شكايتي از وضع خود ننمود و تمام همّ فاطمه (س)، وضع مسلمانان و جامعه مسلمين بود.

چند نمونه از رفتارهاي اجتماعي حضرت زهرا (س)

1. انفاق به دیگران

این خصیصه حضرت ناشی از دیگر خواهی اوست. در آموزه های دینی همواره دیگرخواهی و ایثار بر خودخواهی مقدم شمرده شده است و علت اصلی این امر، آثار مفید آن در بهتر كردن روابط اجتماعی و جامعه بهتر داشتن است. جابربن عبدالله انصاری می گوید: یک روز رسول خدا (ص) نماز عصر را با ما خواند، چون از نماز فارغ شد در قبله گاه نماز خویش نشست و مردم دور او جمع بودند، در این هنگام پیرمردی از مهاجران عرب که لباسی کهنه و مندرس بر تن داشت به سوی پیامبر آمد و از پیری و ناتوانی نمی توانست خود را نگاه دارد. ر سول خدا (ص) جویای حالش شد، عرض کرد ای پیامبر خدا، درونم گرسنه است، به من غذا بده. بدنم برهنه است مرا لباس بپوشان. فقیر و مستمندم به من احسان و انعام کن. فرمود: چیزی ندارم به تو بدهم، ولی برو به خانه کسی که خدا و پیامبر را دوست دارد و خدا و پیامبر نیز او را دوست دارند، او کسی است که با مال و جان ایثار می کند. به حجره فاطمه (س) برو. (بابازاده، 1380: ص62).

همچنین ایثار و گذشت حضرت به قدری است که در شب زفاف خود پیراهن نوی خود را به سائل داد و خود آن بزرگوار دوباره پیراهن مندرس سابقش را به تن مبارکش کرد. (همان، ص61)

 

2. تعلیم و آموزش به دیگران

      یكی دیگر از جلوه های رفتار اجتماعی حضرت فاطمه (س)، تلاش آن حضرت در زمینه آموزش و تعلیم و تربیت آحاد جامعه بود. آن حضرت در سایه عبادت و طاعات بسیار، به مقام والای محدَّثه بودن نایل شد؛ به گونه ای كه فرشتگان با وی سخن می گفتند (مجلسی، 1403:ج14، ص206). فاطمه (س) مجموعه شنیده های خود را بر حضرت علی (ع) املاء می كرد و از این املاها، «مصحف فاطمه» به خط امیرالمومنین (ع) پدید آمد كه نزد ائمه علیهم السلام قرار گرفت و همواره به آن افتخار می كردند و می فرمودند: «علم ما كان و یكون و ما هو كائن» در آن است. (كلینی، 1367: ج1، ص 239-241)

فاطمه (س) هنگام تعلیم به دیگران، ‌حدود و تكالیف شرعی مربوط به مواجهه با نامحرمان را رعایت می كرد و از رودرروئی با مردان نامحرم پرهیز داشت. معمولاً زنان به محضر آن حضرت می آمدند و پرسش های خود را مطرح می كردند مگر آنكه ضرورتی ایجاب می كرد كه با مردان سخن گوید (جبّاری، 1392: ص 164-165).

      زنی به خدمت فاطمه (س) شرفیاب گشت و سوالی را مطرح ساخت و جواب آن را از حضرت شنید، سپس اجازه خواست و پرسش دوم را سوال کرد، حضرت جواب آن را نیز داد، به همین صورت ده مساله از بانوی عزیز اسلام آموخت ولی دیگر احساس شرمندگی کرد و بیش از آن نخواست حضرت فاطمه (س) را مزاحمت نماید، از این جهت اجازه خواست رفع زحمت نموده و خانه فاطمه (س) را ترك گوید. حضرت احساس کرد او از کثرت پرسشهای خویش شرمگین گردیده و به این جهت می خواهد خانه و حضور آن حضرت را ترك کند، لذا فرمودند: شما خجالت نکشید، من در برابر هر مسالهای که به تو آموزش می دهم پاداش دارم، پاداشی خیلی مهم و آن اینکه:« تعلیم دادن یک مساله ارزش و ثوابش بیش از آن است که مابین زمین تا عرش خدا را از جواهرات ارزشمند پر نمایند.» ای زن! اگر کسی به کارگری مشغول گردد و بار سنگینی را به دوش گرفته و به پشت بام حمل کند و در برابر آن صد هزار دینار طلا مزد بگیرد، آیا در این فرض، کارگر احساس خستگی مینماید؟! زن جواب داد: نه. فاطمه (س) فرمودند: من نیز در برابر آموزشهایی که انجام می دهم چنین احساسی دارم، زیرا پاداش من به مراتب بیشتر است. (مجلسی، 1403: ج2، ‌ص 3)

 

3. حضور در جنگ

      در جنگ خندق كه مدینه در محاصره قرار داشت، هر كس به اندازه توان خود از جنگ پشتیبانى مى كرد، حضرت زهرا علیها السلام نیزنان مى پخت و بخشى از نیازمندیهاى مجاهدان سنگرنشین را تأمین مى فرمود. در یكى از روزها كه براى فرزندان خویش نان تازه آماده كرده بود، نتوانست بدون پدر از آن استفاده نماید، به خط مقدم جبهه، نزد پدررفت و فرمود:«قالت فاطمه (س): قُرْصًا خَبَزْتُهُ وَلَمْ تَطِبْ نَفْسِی حَتَّى آتِیكَ بِهَذِهِ الْكِسْرَةِ ؛ قرص نانى كه مى بینید براى غذاى فرزندانم آماده كردم، اما دلم آرام نگرفت ناچار آن را(در خط مقدم جبهه) خدمت شما آوردم.»

پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود: این اولین غذائى است كه پس از سه روز، پدرت بر دهان مى گذارد. (دشتی، 1379: ص42)

در جنگ احد به حضرت زهرا خبر می دهند كه پدرش در جنگ آسیب دیده است و سنگی به چهره ی او رسیده و چهره اش را خونین ساخته است. با دسته ای از زنان برمی خیزد. آب و خوردنی بر پشت خود بر می دارند، به رزمگاه می روند. زنان، مجروحان را آب می دهند و زخم های آنها را می بندند و فاطمه جراحت پدر را شست و شو می دهد. خون بند نمی آید. پاره بوریائی را می سوزاند و خاكستر آن را بر زخم می نهد تا جریان خون قطع شود. (شهیدی، 1391: ص78)

 

4. رعایت حقوق دیگران

     حضرت زهرا (س) به قدری برای دیگران احترام قائل بودند و حقوق آنها را رعایت می کردند که کار روزانه داخل منزل را نیز بین خود و خدمتکارش به گونه ای مساوی تقسیم می کردند.

سلمان فارسی می گوید: حضرت فاطمه (س) را دیدم که با دستان مبارک و با آسیاب دستی گندم را آرد می کردند، جلو رفته پس از سلام، گفتم: ای دختر رسول خدا (ص)! خود را به زحمت نیندازید، در کنار شما خدمتکار منزلتان، فضه ایستاده است، کار منزل را به ایشام واگذارید! حضرت پاسخ دادند: رسول خدا (ص) به من سفارش فرمود که کارهای خانه را با فضه تقسیم کنم، یک روز او کار کند و روز دیگر من، دیروز نوبت او بود، امروز نوبت من است.(مجلسی، 1403: ج 43، ص86)

 

5. همسایه داری:

     یكی از نمودهای دیگرگرائی و پرهیز از خودمحوری، نحوه تعامل فاطمه (س) با همسایه ها است. آن حضرت همواره همسایه ها را مقدّم بر خود دانسته است. بنا به روایت امام حسن (ع)، فاطمه شب جمعه ای را تا سحر به عبادت و دعا ایستاد و همواره برای دیگران، بویژه همسایگان دعا كرد و چون امام حسن با شگفتی پرسید: چرا همواره برای دیگران دعا كردی، نه برای خودمان؟ پاسخ شنید: «الجار ثم الدار؛ اول همسایه سپس خانه» (همان، ص82).

 

 

 

اخلاق اجتماعی حضرت فاطمه (س):

     حضرت فاطمه (س) علاوه بر انجام وظایف اجتماعی كه ذكر شد، در زمینه اخلاق اجتماعی هم نمونه و مثال زدنی است. حضرت در تعامل با دیگران اموری همچون حُسن خلق، خوش خوئی،‌ داشتن چهره متبسم و گشاده داشتن، رعایت ادب در كلام و رعایت حقوق دیگران را رعایت می كرد. (جبّاری، 1392: ص 134) به فضايل اخلاقي اجتماعي سفارش مي نمودند و رذايل اخلاقي اجتماعي را مخرب جامعه دانسته و از آنها نهي مي نمودند. برای مردم دعا می كرد، دائم در فكر رفع دردمندی های مردم بود ودر نهایت اندیشه نجات مردم دغدغه همیشگی او بود. تعامل فاطمه (س) در جامعه، هم تعادل داشت و هم روابطش تنظيم شده بود؛ «تعادل و تنظيم روابط»، پي آمدهايي چون حضور پرنشاط، سالم، شاداب و تأثيرگذار براي مردان و زنان در عرصه هاي مختلف خانواده و جامعه خواهد داشت و بن بستي از فساد و تباهي در هيچ يک از ميدانهاي فعاليت اجتماعي ايجاد نخواهد کرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه گیری:

     در این نوشتار آنچه در مورد زندگانی کوثر حیات نورافشانی می کند و عقل را مبهوت می کند قدرت این بانو در جمع کردن ابعاد مختلف و گاه ناسازگار با هم است. در عین زهد و عدم دلبستگی به دنیا، برای دفاع از ولایت خطبه فدکیه را می خواند. در همگامی با همسر خود، و رعایت اصول همسرداری، بهترین یاور برای مولای خویش در اطاعت از فرامین الهی است. در عین همبازی با فرزندان خود، در جامعه حضوری برجسته دارد و در دعاهای شبانه خویش، خیرخواه همسایگان است. فاطمه (س) نه تنها الگوی یک زن مسلمان در مکتب اسلام برای زنان است بلکه اسوه تمام جهانیان در ابعاد مختلف زندگی است. هیچ بعدی از شخصیت انسانی و الهی ایشان فدای بعد دیگر نمی شود. فاطمه (س) نمونه زناني است كه بين وظايف خانوادگي و حضور در عرصه‌هاي اجتماعي به خوبي توازن برقرار كرد. همان طور که یک مرد در عین فعالیت در عرصه های مختلف جامعه، وظیفه حمایت مالی خانواده را دارد، یک زن هم با وجود حضور در میدان های اجتماعی، باید کانون خانواده را گرم نگه دارد و محوریت عاطفی خانواده را داشته باشد، نکته مهم، تجمیع این دو وظیفه در کنار هم است که در فاطمه زهرا(س) دیده می شود. همان چيزي كه مقام معظم رهبری به آن اذعان داشته و می فرماید: در زندگی معمولی این بزرگوار، یک نکته مهم است، و آن جمع بین زندگی یک زن مسلمان، در رفتارش با شوهر، فرزندان و انجام وظایفش در خانه از یک طرف و بین وظایف یک انسان مجاهد، غیور و خستگی ناپذیر در برخوردش با حوادث سیاسی مهم بعد از رحلت رسول اکرم (ص) که به مسجد می آید و سخنرانی و موضعگیری و دفاع می کند و حرف می زند و همچنین از جهت سوم، یک عبادتگر و به پادارنده نماز در شب های تار و قیام کننده لله و خاضع و خاشع برای پروردگار است و در محراب عبادت، این زن جوان مانند اولیای کهن الهی، با خدا راز و نیاز و عبادت می کند. این سه بعد را با هم جمع کردن، نقطه درخشان زندگی فاطمه زهرا (س) است.(فرازهایی از بیانات مقام معظم رهبری،22/9/1368)

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع

قرآن کریم

انصاری، عذرا، 1372، جلوه های رفتاری حضرت زهرا(ع)، قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

بابازاده، علی اكبر،‌ 1380، تحلیل سیره فاطمه زهرا سلام الله علیها، تهران: محدث امام عصر(عج).

تهرانی، مجتبی، 1391، خُطبه فدك، چاپ پنجم، تهران: موسسه فرهنگی پژوهشی مصابیح الهدی.

جبّاری، محمد رضا، 1392، سیره اخلاقی و سبك زندگی حضرت زهرا (س)، چاپ 3، قم: دفتر نشر معارف.

خسروی، موسی، 1377، آداب زندگی با اقتباس از زندگی حضرت زهرا(س)، ج 1و2، مشهد: نشر الف.

دشتی، محمد، 1379، نهج الحیاه، تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل.

راغب اصفهانى، حسین بن محمد، 1412 ق،المفردات فی غریب القرآن‏، ‏دمشق بیروت‏: دارالعلم الدار الشامیة.

شهیدی، سید جعفر، 1391، زندگانی فاطمه زهرا (س)، چاپ 56، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

صادقی اردستانی، احمد،1376، فاطمه الگوی زن مسلمان، چ 3، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.

طبری، محمد بن جریر، 1363، دلائل الامامه، قم: منشورات الرضی.

قائمی، علی، 1371،  در مکتب فاطمه، چ اول، تهران: امیری.

كلینی، محمد بن یعقوب، 1367، الكافی، به كوشش علی اكبر غفاری، تهران: دارالكتب الاسلامیه.

مجلسی، محمدباقر، 1403ق، بحارالانوار، ج43، بیروت: موسسه الوفاء.

محلاتی، ذبیح اله، 1368، ریاحین الشریعه، ج2، چ 2، تهران: دارالکتب اسلامیه.

محمدی اشتهاردی، محمد،1373، نگاهی بر زندگانی حضرت فاطمه (س)، تهران.

مکارم شیرازی، ناصر، 1389، زهرا(ع) برترین بانوی جهان، ج 1، قم : سرور.

الویری، محسن، 1388، «فرانقش هدایتگری و سیره ی اجتماعی حضرت فاطمه سلام الله»، فصلنامه شیعه شناسی، شماره 28.

یزدی، ملا عبدالخالق بن عبدالرحیم، بی تا، بیت الاحزان، تبریز.

اخوان، زهرا، (30/3/93)،

http://www.tebyan-tehran.ir/a.aspx?a=1392020802

 

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد